ହଜି ଯାଉଥିବା ପ୍ରକୃତିର ପଦଚିହ୍ନ-୩
ଡା. ରାଜାରାମ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ
“ମେଘ ଘୋଟିଲେ, ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ଛୁଇଁଲେ, ପୋଖରୀ କୂଳ, ଧାନ ବିଲ ଓ ଗାଁର ଖାଲରୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଉଠୁଥିଲା ବେଙ୍ଗର ଡାକ। ସେ ଡାକ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣୀର ସ୍ୱର ନୁହେଁ; ସେ ଥିଲା ବର୍ଷାର ଆଗମନୀ ସଙ୍ଗୀତ। ଆଜି ବର୍ଷା ଆସୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେହି ସମବେତ ସ୍ୱର କ୍ରମେ ନୀରବ ହେଉଛି।”
ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା ଅଛି। ବସନ୍ତରେ କୋଇଲିର କୁହୁକୁହୁ, ଶରତରେ କାଶତଣ୍ଡୀର ଦୋଳି, ବର୍ଷାରେ ବେଙ୍ଗର ଡାକ। ଏହି ଡାକକୁ ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ବର୍ଷାର ଶୁଭାଗମନର ସଙ୍କେତ ବୋଲି ମାନୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଆମ ଚାରିପାଖରେ ବେଙ୍ଗର ଡାକ କମିଯାଉଛି କି? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣୀର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ନୁହେଁ; ଏହା ପରିବେଶର ଗୁରୁତର ସତର୍କ ସଙ୍କେତ।
ବେଙ୍ଗ ଉଭୟଚର (Amphibian) ପ୍ରାଣୀ। ଜୀବନର ଗୋଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାଣିରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭୂମିରେ କାଟେ। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ପରିବେଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବେଙ୍ଗକୁ “ଜୈବ ସୂଚକ” (Bio-indicator) ବୋଲି କହନ୍ତି। କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଙ୍ଗର ସଂଖ୍ୟା କମିବାର ଅର୍ଥ ସେହି ପରିବେଶର ଜଳ, ମାଟି କିମ୍ବା ବାୟୁର ସନ୍ତୁଳନ ବିଗିଡ଼ିବାର ସମ୍ଭାବନା।
ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ବେଙ୍ଗର ଡାକ ବାସ୍ତବରେ ପ୍ରଜନନର ଆହ୍ୱାନ। ପୁରୁଷ ବେଙ୍ଗ ନିଜର ସ୍ୱରଥଳୀକୁ ଫୁଲାଇ ମାଦା ବେଙ୍ଗକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ୱର ଅଲଗା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ପରିଚୟର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାକୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହି ସ୍ୱରରେ ଥାଏ ଜୀବନର ନୂଆ ଆରମ୍ଭର ସଙ୍କେତ।
ବିଶ୍ୱରେ ବେଙ୍ଗର ଅବସ୍ଥା ଚିନ୍ତାଜନକ। ଗବେଷଣା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ପୃଥିବୀର ଉଭୟଚର ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କ ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବିଲୁପ୍ତିର ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ବାସସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେବା, ଜଳାଶୟ ଭରାଯିବା, ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଦୂଷିତ ଜଳ ଏବଂ ଉଭୟଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପୁଥିବା ଛତୁଆଜନିତ ରୋଗ—ଏସବୁ ମିଶି ବେଙ୍ଗର ଜୀବନକୁ ସଙ୍କଟରେ ପକାଇଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏକଦା ବର୍ଷା ଆସିଲେ ଖାଲ, ପୋଖରୀ, ବିଲ ଓ ଧାନକ୍ଷେତ ବେଙ୍ଗର ଡାକରେ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠୁଥିଲା। ଚାଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଭଲ ବର୍ଷାର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଧରୁଥିଲେ। ଅନେକ ଲୋକକଥା ଓ ପ୍ରବଚନରେ ବେଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ “ବେଙ୍ଗ ବିବାହ” ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ପ୍ରକୃତି ସହ ମଣିଷର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଧାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କର ଆସ୍ଥା ଓ ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ।
ବେଙ୍ଗ କୃଷକଙ୍କର ନିରବ ବନ୍ଧୁ। ସେମାନେ ବହୁ ପରିମାଣରେ ମଶା, ମାଛି ଓ ଫସଲକୁ କ୍ଷତି କରୁଥିବା କୀଟପତଙ୍ଗ ଖାଇଥାନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ବେଙ୍ଗ ବର୍ଷକୁ ହଜାର ହଜାର କୀଟ ଖାଇ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ କୃଷିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ବେଙ୍ଗ କମିଲେ କୀଟନାଶକ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବଢ଼ିବାର ଆଶଙ୍କା ରହେ।
ସହରୀକରଣ ଓ ଆଧୁନିକ ବିକାଶର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଛୋଟ ଜଳାଶୟ ପୋତି ଦିଆଯାଉଛି, ଖାଲବିଲ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି, ବର୍ଷାଜଳ ଜମି ରହିବାର ସ୍ଥାନ କମୁଛି। ବେଙ୍ଗର ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ହରାଇଯାଉଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅତ୍ୟଧିକ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ବେଙ୍ଗର କୋମଳ ଚର୍ମକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଚର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।
ବେଙ୍ଗର ଡାକ କମିଯିବାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର ହରାଇବା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସଂସ୍ଥାର ଦୁର୍ବଳ ହେବାର ସୂଚନା। ବେଙ୍ଗ କମିଲେ ସାପ, ବକ, ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ବଡ଼ ଜୀବନଚକ୍ରର ଅଂଶ।
ସମାଧାନ ଆମ ହାତରେ। ଗ୍ରାମ ଓ ସହରର ଜଳାଶୟ ସଂରକ୍ଷଣ, ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକର ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ, ବର୍ଷାଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷେତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା, ଜୈବିକ କୃଷିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ପର୍କିତ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ ବେଙ୍ଗର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ।
ବର୍ଷାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମେଘ, ବିଜୁଳି କିମ୍ବା ସବୁଜିମାରେ ନୁହେଁ; ବେଙ୍ଗର ସମବେତ ଡାକରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସେହି ସ୍ୱର ଆମକୁ କହେ—ପ୍ରକୃତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛି।
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଏପରି ଏକ ପରିବେଶ ଗଢ଼ିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପୁଣିଥରେ ବର୍ଷାର ପ୍ରଥମ ରାତିରେ ବେଙ୍ଗର ସମବେତ ଡାକ ଶୁଣି କହିପାରିବ—”ପ୍ରକୃତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୀତ ଗାଉଛି।”
ପଡିଆବାହାଲ, ସମ୍ବଲପୁର
ଫୋନ:୯୪୩୭୪ ୦୫୪୫୫
