- ହଜି ଯାଉଥିବା ପ୍ରକୃତିର ପଦଚିହ୍ନ -୨
ଡା. ରାଜାରାମ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ
“ଆଷାଢ଼ର ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ବିଲର ଧାରେ, ବାଉଁଶ ବଣରେ, ଖେତର ଆଳରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜୁହିପୋକ ଝଲମଲ କରୁଥିଲେ। ଲାଗୁଥିଲା ଯେମିତି ଆକାଶର ତାରାମାନେ ଧରିତ୍ରୀକୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସିଛନ୍ତି। ଆଜି ସେହି ରାତି ଅଛି, ସେହି ଜହ୍ନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ନାହିଁ ସେହି ଜୀବନ୍ତ ଆଲୋକ।”
ଏହା କେବଳ ସ୍ମୃତିର ଭାବପ୍ରବଣତା ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଏକ ନିରବ ସଙ୍କେତ। ଯେଉଁ ଜୁହିପୋକ ଏକଦିନ ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବେଶର ରାତ୍ରି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା, ଆଜି ସେ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—କାହିଁକି ଲିଭିଗଲା ଏହି ଜୀବନ୍ତ ଆଲୋକ?
ଜୁହିପୋକ (Firefly) କୌଣସି ସାଧାରଣ ପୋକ ନୁହେଁ। ଏହା କୋଲିଓପ୍ଟେରା (Coleoptera) ବର୍ଗର ଲ୍ୟାମ୍ପିରିଡି (Lampyridae) ପରିବାରର ଏକ ଜୈବ ଆଲୋକ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ କୀଟ। ଏହାର ଶରୀରରେ ଥିବା ଲୁସିଫେରିନ (Luciferin) ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଲୁସିଫେରେଜ୍ (Luciferase) ଏନଜାଇମ ଅକ୍ସିଜେନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଶୀତଳ ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ବିଜ୍ଞାନରେ ଏହାକୁ ବାୟୋଲ୍ୟୁମିନେସେନ୍ସ (Bioluminescence) କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆଲୋକରେ ଉଷ୍ମା ପ୍ରାୟ ନଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତିର ସବୁଠାରୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଆଲୋକ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଜୁହିପୋକ ଆଲୋକ ଜଳାଏ କେବଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଭାଷା। ସାଥୀ ଖୋଜିବା, ସଙ୍କେତ ଦେବା ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସତର୍କ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହି ଆଲୋକ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଜାତିର ଆଲୋକ ଝଲକାଇବାର ନିଜସ୍ୱ ଢଙ୍ଗ ଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ପରିଚୟ ଚିହ୍ନ।
କିନ୍ତୁ ଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଜୁହିପୋକ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଉଛି ବାସସ୍ଥାନର ବିନାଶ। ଜଳାଶୟ ପୋତି ଦିଆଯାଉଛି, ବୁଦାବଣ ହଟିଯାଉଛି, ଆର୍ଦ୍ର ଜମି ଶୁଖିଯାଉଛି। ଜୁହିପୋକର ଜୀବନଚକ୍ର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଆର୍ଦ୍ର ମାଟି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି।
ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ କାରଣ ହେଉଛି ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର। ଏହି ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ କେବଳ କ୍ଷତିକାରକ କୀଟକୁ ନୁହେଁ, ଉପକାରୀ କୀଟପତଙ୍ଗଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରୁଛି। ଜୁହିପୋକର ଲାର୍ଭା ଘୋଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସହ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର ହେଉଛି।
ତୃତୀୟ କାରଣ ହେଉଛି ଆଲୋକ ପ୍ରଦୂଷଣ। ଗାଁଠାରୁ ସହର—ସବୁଠାରେ ରାତିକୁ ଦିନ କରିଦେଇଛି ଏଲଇଡି ଆଲୋକ। ଜୁହିପୋକର ପ୍ରେମ ଓ ପ୍ରଜନନର ଭାଷା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସଙ୍କେତ। କୃତ୍ରିମ ଆଲୋକ ସେହି ସଙ୍କେତକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଫଳରେ ସେମାନେ ସାଥୀ ଖୋଜିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ପ୍ରଜନନ ହାର କମିଯାଏ।
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଏକ ନୂତନ ବିପଦ। ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ଦୀର୍ଘ ଖରା ଓ ତାପମାତ୍ରାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜୁହିପୋକର ଜୀବନଚକ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଂସ୍କୃତିରେ ଜୁହିପୋକର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ବର୍ଷାର ଆଗମନ, ଗାଁର ନିରବ ରାତି ଓ ପିଲାମାନଙ୍କର ଖେଳ ସହ ଏହାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଲୋକଗୀତ, କବିତା ଓ କଥାକାହାଣୀରେ ଜୁହିପୋକ ଆଶା, ପ୍ରେମ ଓ ଆଲୋକର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି। ଆଜିର ପିଢ଼ିର ଅନେକ ଶିଶୁ ପୁସ୍ତକରେ ଜୁହିପୋକର ଚିତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ତାହାକୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉନାହାନ୍ତି।
ଜୁହିପୋକର ଅନୁପସ୍ଥିତି କେବଳ ଏକ କୀଟର ବିଲୁପ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ପରିବେଶର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବନତିର ଏକ ନିରବ ସତର୍କ ସଙ୍କେତ। ଯେଉଁଠାରେ ଜୁହିପୋକ ଅଛି, ସେଠାରେ ଆର୍ଦ୍ର ମାଟି, ପରିଷ୍କାର ପରିବେଶ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତା ଅଛି। ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଜୀବନ୍ତ ସୂଚକ।
ସମାଧାନ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଅନାବଶ୍ୟକ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଆଲୋକ କମାଇବା, କୀଟନାଶକର ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର, ଜଳାଶୟ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଭୂମିର ସୁରକ୍ଷା, ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରରେ ପ୍ରକୃତି ଶିକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ଜୁହିପୋକ ପୁଣି ଫେରିପାରେ। ଜାପାନ, ତାଇୱାନ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଦେଶରେ ଜୁହିପୋକ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ନେଇ ବିଶେଷ ଉଦ୍ୟମ ହେଉଛି। ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସଚେତନତାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ପ୍ରକୃତି କେବେ ବିନା କାରଣରେ ନୀରବ ହୁଏନାହିଁ। ଜୁହିପୋକର ଲିଭିଯାଇଥିବା ଆଲୋକ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇ ଦେଉଛି—ଉନ୍ନତିର ଦୌଡ଼ରେ ଆମେ କେଉଁଠି ପ୍ରକୃତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ହରାଇ ବସିଛୁ। ଯଦି ଆମେ ଆଜି ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଗେଇ ନଆସୁ, ତେବେ ଆସନ୍ତା ପିଢ଼ି ପାଇଁ “ଜୁହିପୋକ” କେବଳ ଅଭିଧାନର ଏକ ଶବ୍ଦ ହୋଇ ରହିଯିବ।
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ କେବଳ ଜୁହିପୋକର ଆଲୋକକୁ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତିର ଜୀବନ୍ତ ଆଲୋକକୁ ବଞ୍ଚାଇବାର ସଂକଳ୍ପ ନେବା।
ପଡିଆବାହାଲ, ସମ୍ବଲପୁର
ଫୋନ:୯୪୩୭୪ ୦୫୪୫୫
