ହଜି ଯାଉଥିବା ପ୍ରକୃତିର ପଦଚିହ୍ନ-୪
ଡା. ରାଜାରାମ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ
“ଦିନେ ଖେତ ଉପରେ ପବନକୁ ଚିରି ଉଡ଼ୁଥିବା ଫଡ଼ିଙ୍ଗ, ଆଉ ସକାଳର ଶିଶିରଭିଜା ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗ ଭରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତି—ଏମାନେ କେବଳ ଦୁଇଟି କୀଟ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଦୁଇଟି ଜୀବନ୍ତ କବିତା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଆକାଶରେ ଫଡ଼ିଙ୍ଗର ଉଡ଼ାଣ କମିଛି, ବଗିଚାରେ ପ୍ରଜାପତିର ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଆମେ କି ପ୍ରକୃତିର ରଙ୍ଗ ଓ ଗତିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହରାଉଛୁ?”
ପିଲାବେଳର ସ୍ମୃତିରେ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ବର୍ଷା ପରେ ଧାନକ୍ଷେତ ଉପରେ ନୀଳ, ସବୁଜ, ଲାଲ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଉଡ଼ୁଥିଲେ। ଘର ଆଗର ବଗିଚାରେ ଗାଁଦା, ଜୁଇ, ଅପରାଜିତା କିମ୍ବା କନକଚମ୍ପା ଫୁଲ ଉପରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରଜାପତି ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥିଲା ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ। ଆଜି ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ବିରଳ ହେଉଛି।
ଫଡ଼ିଙ୍ଗ (Dragonfly) ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ କୀଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ପ୍ରାୟ ୩୦ କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇ ଯୁଗଳ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପକ୍ଷ, ବଡ଼ ଯୌଗିକ ଆଖି ଓ ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ାଣ କ୍ଷମତା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶିକାରୀ କୀଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି। ମଶା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କୀଟ ଖାଇ ସେମାନେ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ପ୍ରଜାପତି (Butterfly) କେବଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ପରାଗସଞ୍ଚାରର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବାହକ। ଗୋଟିଏ ଫୁଲରୁ ଅନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ପରାଗ ବହନ କରି ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରଜନନରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନଚକ୍ର—ଡିମ୍ବ, ଶୁଆପୋକ, ପ୍ୟୁପା ଓ ପ୍ରଜାପତି—ପ୍ରକୃତିର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପାନ୍ତରର ଜୀବନ୍ତ ପାଠ।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କ ମତରେ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଉଭୟେ ଜୈବ ସୂଚକ (Bio-indicators)। ଯେଉଁଠାରେ ଏମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅଧିକ, ସେଠାରେ ପରିବେଶ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସୁସ୍ଥ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିବା ଜଳ, ମାଟି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଜଳବାୟୁର ପରିବର୍ତ୍ତନର ସତର୍କ ସଙ୍କେତ।
ଆଜି ସେମାନଙ୍କର ହ୍ରାସର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଉଛି ବାସସ୍ଥାନର ବିନାଶ। ଗ୍ରାମର ପୋଖରୀ, ଖାଲ, ଜଳାଶୟ ଓ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି ପୋତି ଦିଆଯାଉଛି। ଫଡ଼ିଙ୍ଗର ଲାର୍ଭା ପାଣିରେ ବିକଶିତ ହୁଏ; ଜଳାଶୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନଚକ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦେଶଜ ଫୁଲ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଦିନକୁ ଦିନ କମୁଛି।
ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକ ଓ ତୃଣନାଶକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଏହି କୀଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘାତକ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ କୀଟନାଶକ କ୍ଷତିକାରକ କୀଟକୁ ମାରେ, ସେହି ବିଷ ପ୍ରଜାପତି, ମହୁମାଛି ଓ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ପରି ଉପକାରୀ କୀଟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରୁଛି। ଫଳରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି।
ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ। ଅସମୟରେ ବର୍ଷା, ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତାପ, ଦୀର୍ଘ ଖରା ଏବଂ ଋତୁଚକ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରଜନନ ଓ ଜୀବନଚକ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି। ସେଥିସହ ସହରୀକରଣ ଓ କଂକ୍ରିଟର ଜଙ୍ଗଲ ବଢ଼ିବାରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସବୁଜ ପରିବେଶ ସଙ୍କୁଚିତ ହେଉଛି।
ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଂସ୍କୃତିରେ ପ୍ରଜାପତି ରଙ୍ଗ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନବଜୀବନର ପ୍ରତୀକ। ଫଡ଼ିଙ୍ଗକୁ ବର୍ଷାର ଦୂତ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା। ପିଲାମାନେ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଧରି ପୁଣି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ଆଜିର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଶୈଶବରେ ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ।
ଏହି ଦୁଇ କୀଟ କେବଳ ପ୍ରକୃତିର ଶୋଭା ନୁହେଁ, ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରୀ। ସେମାନେ ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଜ୍ଞାନ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତି କମିଯାଏ, ଫୁଲର ଜୀବନଚକ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଫଡ଼ିଙ୍ଗ କମିଯାଏ, ମଶା ପରି କୀଟର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିପାରେ। ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ଜୀବ ଅନାବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
ସମାଧାନ ଆମ ହାତରେ ଅଛି। ଘର ଓ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରଜାପତି ବଗିଚା (Butterfly Garden) ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରେ। ଦେଶଜ ଫୁଲଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଲଗାଇବା, ଜଳାଶୟ ସଂରକ୍ଷଣ, ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକର ବ୍ୟବହାର କମାଇବା ଏବଂ ଜୈବିକ କୃଷିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ଫେରାଇ ଆଣିହେବ।
ଆକାଶର ଫଡ଼ିଙ୍ଗ ଓ ବଗିଚାର ପ୍ରଜାପତି ଆମକୁ ପ୍ରତିଦିନ ମନେ ପକାଇ ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରକୃତିର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଦେଖିବାର ବିଷୟ ନୁହେଁ, ସଂରକ୍ଷଣର ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।
ଯଦି ଆମେ ଆଜି ପ୍ରକୃତିର ଏହି ଛୋଟ ଛୋଟ ପାହୁଣାମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ନ ଦେବା, ତେବେ ଆସନ୍ତା ପିଢ଼ି ହୁଏତ ଫଡ଼ିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଓ ପ୍ରଜାପତିକୁ କେବଳ ଚିତ୍ରରେ ଦେଖିବ। ସେଦିନ ପ୍ରକୃତି ନିଶ୍ଚୟ ରଙ୍ଗହୀନ ଲାଗିବ।
ଆସନ୍ତୁ, ପୁଣି ଥରେ ଆମ ବଗିଚାକୁ ପ୍ରଜାପତିର ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ ଆକାଶକୁ ଫଡ଼ିଙ୍ଗର ଉଡ଼ାଣରେ ଭରିଦେବା। କାରଣ ପ୍ରକୃତିର ଏହି ଛୋଟ ଅତିଥିମାନେ ହିଁ ପୃଥିବୀର ବଡ଼ ସନ୍ତୁଳନର ନିରବ ପ୍ରହରୀ।
ପଡିଆବାହାଲ, ସମ୍ବଲପୁର
ଫୋନ:୯୪୩୭୪ ୦୫୪୫୫
